to klasztory były często właściwymi (a nierzadko jedynymi) centrami życia kościelnego. Musiano zatem wielokrotnie brać pod uwagę panujące stosunki na danym obszarze. Jak się można domyślać, doprowadziło to do rozdźwięku między praktyką a prawem. Ponadto dochodziło również do napięć i konfliktów w sprawie duszpasterstwa mnichów, którego istnienie biskupi diecezji mogli uważać za niezgodne z ustawodawstwem kościelnym, a głoszenie przez nich kazań za naruszenie swoich prerogatyw12. Spowodowało to, że problemem musiało zajmować się ustawodawstwo kościelne. Dla przykładu I Sobór Laterański z 1123 r. zabronił jeszcze w przyjętych ustawach mnichom działalności pastoralnej13. Fundamentalne znaczenie miał tu dopiero, tzw. Dekret Gracjana z I połowy XII wieku14. Zniósł on uzasadnienie zakazu duszpasterstwa mniszego, ale jednocześnie utrzymał sam zakaz pracy pastoralnej z powodu braku istnienia zwierzchniego pełnomocnictwa. Zatem mnisi-kapłani na podstawie swoich święceń kapłańskich mogli, tak samo jak pozostali księża prowadzić duszpasterstwo, czy otrzymywać urzędy kościelne, ale pod warunkiem, że dostali takie polecenie od odpowiedniego biskupa. Przyjęcie zmian w dopuszczeniu do duszpasterstwa, które prowadziły do korzystnej dla mnichów regulacji, kameduła Gracjan tłumaczył nowymi okolicznościami czasu. Wpływ jego ustaw kościelnych jest widoczny wyraźnie w prawodawstwie papieża Aleksandra III, który był jednym z pierwszych komentatorów Dekretu, a także tegoż następców15. Równocześnie próbowano jednak ograniczyć ilość mnichów-kapłanów, którzy mieliby pozwolenie na wykonywanie „cura animarum“16. Niezwykle istotne w tym krótkim przeglądzie, dotyczącym rozwoju duszpasterstwa mniszego jest poinformowanie, czy w XII stuleciu (a więc wieku poprzedzającym powstanie mendykantów) wszystkie zakony w ten sam sposób wykazywały zainteresowanie „cura animarum“. Jak wiadomo, cystersi odrzucili w swojej regule osobisty udział w pracy duszpasterskiej. Natomiast nastawienie premonstratensów

---

 12 Trzeba pamiętać o tym, że na Zachodzie Europy głoszenie Ewangelii przez długo czas było zarezerwowane wyłącznie dla biskupów. Postępująca od V stulecia ewangelizacja wsi i tworzenie dużych diecezji spowodowały konieczność dopuszczenia księży do przepowiadania Słowa Bożego. Uważa się, że przełomowe znaczenie w dziejach kaznodziejstwa w Kościele łacińskim miał synod w Vaison z 529 r., który zezwolił kapłanom i diakonom na głoszenie kazań. Przypomnijmy również, iż 17 kanon III synodu w Tours z 813 r. oraz 15 kanon II synodu w Reims z 813 r. polecały, aby kazania i homilie były mówione w języku słuchających: patrz Panus K. Zarys historii kaznodziejstwa w Kościele Katolickim. Część I. Kaznodziejstwo w Kościele Powszechnym. Kraków, 1999, s. 114, 115, 135.

 13 Informują o tym kanony 4, 16 a, 16 b: patrz Dokumenty Soborów Powszechnych. Tekst grecki, łaciński, polski, t. 2 (869–1312), wyd. A. Baron, H. Pietras. Kraków, 2003, s. 121, 131; por. tez Hofmeister P., op. cit., s. 249 i n.; Fehringer A., op. cit., s. 59 i n.; Schma-le F. J. Kanonie, Seelsorge, Eigenkirche, Historisches Jahrbuch der Görresgeselschaft, Bd. 78, 1959, s. 38 i n.

 14 Ów zbiór ustaw kościelnych rozpowszechniony za pontyfikatów Aleksandra III (1159–1181) oraz Klemensa III (1187–1191) był uznawany przez całe średniowiecze w Kościele katolickim za najważniejszą wykładnię prawa kanonicznego. Więcej na ten temat: patrz m. in. Vetulani A. Dekret Gracjana i pierwsi dekretyści w świetle nowego źródła. Wrocław–Kraków, 1955, s. 29 i n.; Grochowski L. Dzieje ustawodawstwa kościelnego w średniowieczu (XII–XV w.), [w:] Katolicyzm średniowieczny, red. J. Keller. Warszawa, 1977, s. 293 i n.

 15 Widać to na przykładzie III Soboru Laterańskiego z 1179 r., z którego postanowień można wywnioskować, iż pozwalał na działalność pastoralną mnichów, a tym samym widział możliwość pogodzenia ze sobą duszpasterstwa klasztornego z dyscypliną zakonną: patrz Dokumenty Soborów Powszechnych, t. 2, can. 9 oraz 10,
s. 181–183, 185; por. Fehringer A., op. cit., s. 68; Hofmeister P., op. cit., s. 272.

 16 Papież Urban III (1185–1187) wydał w 1186 r. dokument dla klasztoru w Tongerloo, w którym pozwalał jednemu mnichowi na trzech lub czterech sprawować „cura animarum“. Klemens III (1187–1191) określił liczbę mnichów oddelegowanych do pracy w parafii na dwóch do trzech. Natomiast u Innocentego III (1198–1216) oscyluje to od dwóch do czterech: patrz Fehringer A., op. cit., s. 69.